Jerzy Grotowski - Kulturalna Warszawa

Wydarzenia
Wiadomości
Osoby
- edukacja kulturalna
- ekspozycje muzealne
- film
- historia
- kultura etniczna
- literatura
- muzyka
- - alternatywa
  - jazz
  - muzyka poważna
  - muzyka rozrywkowa
  - - blues
    - elektro
    - folk
    - hip-hop
    - metal
    - pop
    - reggae
    - rock
    - soul
  - poezja śpiewana
- rozrywka
- - clubbing
  - kabaret
- społeczeństwo
- sztuki wizualne
- - architektura
  - fotografia
  - grafika
  - malarstwo
  - nowe media
  - plakat
  - rysunek
  - rzeźba
  - sztuka użytkowa
- taniec
- teatr
Instytucje

Jerzy Grotowski (1933 - 1999): Jerzy Grotowski, 1972. Fot. CAF/PAP
www.grotcenter.art.pl; reżyser teatralny, pedagog; www.grotcenter.art.pl; Jerzy Grotowski

Reżyser, teoretyk teatru, pedagog, twórca metody aktorskiej. Urodzony w 1933 roku w Rzeszowie, zmarł w 1999 roku w Pontederze (Toskania). Jeden z największych reformatorów teatru XX wieku.

Absolwent Wydziału Aktorskiego PWST w Krakowie (1955). W latach 1955-1956 studiował reżyserię w moskiewskim Gosudarstwiennym Instytutie Tieatralnogo Isskustwa im. Łunaczarskiego (w skrócie GITIS). Tam zapoznał się między innymi z technikami aktorskimi i artystycznymi Stanisławskiego, Wachtangowa, Meyerholda i Tairowa.

Po powrocie do kraju został asystentem w krakowskiej szkole teatralnej i rozpoczął tam studia reżyserskie (1956-1960). W 1957 roku debiutował w Starym Teatrze w Krakowie, gdzie przy współpracy Aleksandry Mianowskiej wyreżyserował "Krzesła" Eugène'a Ionesco. (...) W 1959 roku przeniósł się na stałe do Opola, gdzie objął kierownictwo artystyczne Teatru 13 Rzędów. Kierownikiem literackim placówki został Ludwik Flaszen (krytyk literacki i teatralny, wcześniej kierownik literacki w Teatrze im. J. Słowackiego w Krakowie). Współpraca Grotowskiego z Flaszenem w niedługim czasie zaowocowała stworzeniem teatru awangardowego, który stał się także prężnym artystycznym ośrodkiem badawczym
Pierwsza premiera w opolskim teatrze to wystawiony w 1959 roku "Orfeusz" Jeana Cocteau. W 1960 roku Grotowski wyreżyserował tam jeszcze "Kaina" George'a Byrona, "Misterium Buffo" według Włodzimierza Majakowskiego oraz "Siakuntalę"według Kalidasy. Przy tym ostatnim przedstawieniu reżyser rozpoczął współpracę z architektem Jerzym Gurawskim. Ich wspólna praca nad nową organizacją przestrzeni teatralnej doprowadziła do zniesienia podziału na scenę i widownię. (..)W1962 roku wspólnie z Józefem Szajną zrealizował I i II wariant "Akropolis" według Stanisława Wyspiańskiego. Na afiszu teatralnym widniała już wtedy nowa nazwa opolskiego teatru - Teatr Laboratorium 13 Rzędów. Do zamknięcia Teatru Laboratorium w 1965 roku Grotowski wyreżyserował tam m.in.: "Tragiczne dzieje doktora Fausta" według Christophera Marlowe'a (1963) oraz III wariant "Akropolis" według Stanisława Wyspiańskiego (1964).

Po likwidacji teatru w Opolu Jerzy Grotowski wraz z zespołem przeniósł się do Wrocławia. Pierwsza premiera Teatru Laboratorium 13 Rzędów w nowym miejscu to IV wariant "Akropolis" według Stanisława Wyspiańskiego (1965) przygotowany jak wszystkie poprzednie przy współpracy z Józefem Szajną. Ostatni, V wariant tego przedstawienia twórcy zrealizowali dwa lata później, w 1967 roku.

Jeszcze w 1965 roku we wrocławskim teatrze, który Grotowski nazwał dodatkowo Instytutem Badania Metody Aktorskiej, odbyły się premiery dwóch kolejnych wariantów "Księcia niezłomnego" według Calderona - Słowackiego. III wariant tego przedstawienia Grotowski zaprezentował w 1968 roku. W 1967 roku Grotowski wraz z zespołem porzucił rozpoczętą pracę nad przedstawieniem "Ewangelie". Wcześniej jednak odbyła się próba otwarta oraz kilka pokazów zamkniętych. Etiudy obrazujące życie Chrystusa i współczesny wymiar postawy chrześcijańskiej swoją kontynuację znalazły w przełomowym przedstawieniu teatru Grotowskiego "Apocalypsis cum figuris" w którym wykorzystano cytaty z Biblii, Fiodora Dostojewskiego, Thomasa S. Eliota i Simone Weil. (...)

Grotowski budował swój "program", wnikliwie badając relację pomiędzy sceną a widownią i - w konsekwencji - pomiędzy aktorem i widzem. W "Siakuntuli" widzowie przejęli rolę bohatera zbiorowego, w "Dziadach" traktowano ich jak uczestników obrzędu, w "Kordianie" byli pacjentami zakładu psychiatrycznego, zaś w "Fauście" wcielali się w postać spowiednika głównego bohatera. W tym czasie reżyser razem z zespołem skupił się przede wszystkim na poszukiwaniu nowej formy wyrazu aktorskiego, dla którego szczególne znaczenie miała praca nad "Siakuntulą"

W miesięczniku "Odra" w 1965 roku Grotowski ogłosił szkic "Ku teatrowi ubogiemu". Tytuł ten stał się później także i tytułem książki, która ukazała się najpierw w Danii, potem w Stanach Zjednoczonych z przedmową Petera Brooka w 1968 roku. Studium Grotowskiego zostało wydane potem w kilkunastu krajach ... oprócz Polski i stało się podręcznikiem dla poszukujących teatrów lat 60. i 70. "Ku teatrowi ubogiemu" stanowi podsumowanie pierwszego okresu pracy reżysera. A praca ta koncentrowała się na kształtowaniu metody aktorskiej oraz formułowaniu idei "teatru ubogiego". Praca nad ciałem aktora polegała na wielogodzinnym, synkretycznym treningu wykorzystującym techniki wschodu. Pracowano również nad rezonatorami głosu. Grotowski usiłował dotrzeć do źródeł praekspresji. Zafascynowany myślą Junga poszukiwał archetypów, które okażą się pomocne w kształtowaniu roli, która ma stać się aktem, ofiarowaniem aktora. Ekstatyczny typ aktorstwa teatru Laboratorium nie polegał jednak na osiąganiu transu, lecz na precyzyjnej grze w stanie wyostrzonej świadomości.

W latach 70. Jerzy Grotowski powoli zaczął odchodzić od teatru, zarzucił realizacje spektakli teatralnych. Pogłębiał studia nad środkowo-azjatycką kulturą i szkołą duchowości. W 1970 roku odbył swoją trzecią podróż na Wschód, pojechał do Indii. (Wcześniej, w 1956 roku był w Azji Środkowej, w 1962 roku odwiedził Chiny.) Zajął się pracą dydaktyczną, prowadził zajęcia i parateatralne staże dla aktorów polskich i zagranicznych. (...)

W postulowanym przez Grotowskiego wzorcu kultury nikt nie był konsumentem, każdy natomiast był powołany do tworzenia. Kolejne przedsięwzięcia nazywane projektami były podawane do publicznej wiadomości, stały się otwarte dla każdego. Do Wrocławia i do Brzezinki pod Oleśnicą, gdzie się odbywały, zjeżdżali uczestnicy z całego świata. Od 1973 roku Grotowski i Teatr Laboratorium prowadzili również staże za granicą: pracowali w Stanach Zjednoczonych (1973, 1975, 1977), Francji (1973, 1976, 1977), Australii (1974), Austrii (1974, 1975), Włoszech (1975, 1977), Szwajcarii (1976, 1977), Niemczech Zachodnich (1977), Kanadzie (1977). Projekty - takie jak SPECIAL PROJECT (1973) czy PRZEDSIĘWZIĘCIE GÓRA (1977) miały charakter zbiorowych seansów o znaczeniu psychoterapeutycznym i etycznym. Były próbą znalezienia nowego międzyludzkiego porozumienia opartego na wrażliwości cielesnej i mentalnej oraz wspólnego obcowania i działania. Polegały między innymi na powolnym budowaniu międzyludzkich systemów komunikacyjnych - najpierw przy użyciu ruchu, potem głosu, wreszcie wspólnego śpiewu.(...)

W 1976 roku Jerzy Grotowski przedstawił nowy program badawczy, który nazwał "Teatrem Źródeł". Program był realizowany na Białostocczyźnie, a także podczas podróży do Meksyku, Nigerii, Indii i na Haiti. Poszukiwania miały charakter etnologiczny i antropologiczny. Grotowski razem z grupą międzynarodowych współpracowników badał rytuały poszczególnych części świata i próbował odnaleźć ich wspólny mianownik, badał też ich teatralną formę. Podczas pracy terenowej grupa uczestników miała skonfrontować swoje techniki ze starymi, już istniejącymi technikami poszczególnych plemion. (...)

W 1982 roku, podczas stanu wojennego, Grotowski wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Na początku był profesorem Columbia University w Nowym Jorku. W 1983 roku został profesorem Uniwersytetu Kalifornijskiego, gdzie realizował swój kolejny projekt "Dramat Obiektywny". W 1984 roku zespół Teatru Laboratorium podjął decyzję o rozwiązaniu wrocławskiej placówki. Od 1985 roku Grotowski mieszkał w Pontederze we Włoszech. Pracował tam w ośrodku swojego imienia (Work Centre of Jerzy Grotowski - Centro di Lavoro di Jerzy Grotowski) z grupą międzynarodowych stażystów nad programem "Sztuki rytualne". Najściślej współpracował wówczas z Thomasem Richardsem, który prowadził również dokumentację badań Grotowskiego z tego okresu oraz zajmował się publikacją jego prac. Wydał m.in. "Praca z Grotowskim nad ciałem". Ostatni okres w działalności Jerzego Grotowskiego to praca w warunkach laboratoryjnych. Studenci ćwiczyli w izolacji, a wyniki ich pracy początkowo były pokazywane niewielu osobom. Później zaczęto je pokazywać szerszej publiczności. Program nazwany "Dramatem Obiektywnym" polegał na poszukiwaniu wspólnych, transkulturowych pozycji i ruchów, które mogłyby stać się uniwersalne, co prowadziło do powstania sztuk o charakterze rytualnym.

Ważniejsze wyróżnienia i nagrody:

* 1971 - mianowany profesorem zwyczajnym Ecole Supérieure d'Art Dramatique w Marsylii
* 1972 - Nagroda Państwowa I stopnia w zakresie sztuki za "działalność twórczą w Teatrze Laboratorium na polu inscenizacji i badań nad sztuką aktorską"; Dyplom Zasługi przyznawany przez Muzeum Narodowe USA "za wybitny wkład w rozwój teatru światowego"
* 1973 - utworzenie Amerykańskiego Instytutu Badań i Studiów nad Dziełem Jerzego Grotowskiego, którego główne zadanie polegało na "upowszechnianiu w USA artystycznych odkryć i idei Grotowskiego"; doktorat honoris causa Uniwersytetu w Pittsburgu
* 1975 - laureat Nagrody Miasta Wrocławia za "działalność twórczą w dziedzinie teatru"
* 1985 - doktor honoris causa Uniwersytetu w Chicago
* 1991 - doktor honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego
* 1997 - profesor College de France

Monika Mokrzycka-Pokora
październik 2002

źródło: www.culture.p